Waarom je altijd alert blijft

Misschien herken je het wel.
Er gebeurt eigenlijk maar iets kleins, en toch reageert je lichaam alsof er veel meer aan de hand is.
Iemand zegt iets op een bepaalde toon en ineens voel je spanning in je buik.
Je krijgt kritiek en merkt dat je hart sneller begint te kloppen.
Of je komt in een situatie terecht waarvan je met je hoofd best weet dat je veilig bent, terwijl alles in jou maar één ding lijkt te willen: wegkomen.
En het bijzondere is: daar kies je niet bewust voor.
Je lichaam reageert vaak al voordat jij goed en wel hebt kunnen bedenken wat er eigenlijk gebeurt.
Alsof er ergens vanbinnen al een beslissing is genomen terwijl jouw hoofd nog bezig is om de situatie te begrijpen.

Polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie van Stephen Porges probeert onder andere te verklaren waarom ons lichaam soms zo sterk reageert, zelfs wanneer we met ons verstand weten dat er op dat moment eigenlijk niets aan de hand is.
Ons autonome zenuwstelsel speelt daarin een belangrijke rol. Dit is het deel van het zenuwstelsel dat allerlei processen regelt waar we niet bewust over hoeven na te denken, zoals onze hartslag, ademhaling en spijsvertering. Maar ondertussen is datzelfde zenuwstelsel ook voortdurend bezig met wat er om ons heen gebeurt.

Zonder dat we het merken, wordt er steeds informatie verzameld.
Dit systeem probeert als het ware voortdurend antwoord te krijgen op een belangrijke vraag: ben ik veilig?
Soms is dat heel praktisch. Wanneer je wilt oversteken en er ineens een auto aankomt.
Je lichaam reageert automatisch en zorgt ervoor dat je stopt.
Maar datzelfde systeem reageert ook op veel subtielere signalen. Een bepaalde blik. Een stemverheffing.
Een onverwacht geluid. Iemand die plotseling anders gaat zitten of kijken. Of misschien alleen al een bepaald gevoel in je eigen lichaam. Nog voordat jij daar woorden aan hebt kunnen geven, kan je hartslag veranderen.
Je spieren kunnen zich aanspannen. Je ademhaling kan hoger worden. Misschien krijg je ineens buikpijn of voel je onrust, terwijl je eigenlijk niet goed begrijpt waar dit vandaan komt.
Dat onbewuste waarnemen en inschatten van veiligheid en gevaar wordt binnen de polyvagaaltheorie neuroceptie genoemd.

Wanneer je lichaam voldoende veiligheid ervaart

Wanneer je zenuwstelsel voldoende veiligheid ervaart,
hoeft je lichaam zich niet voortdurend voor te bereiden op iets wat misschien gaat gebeuren.
Binnen de polyvagaaltheorie wordt dit verbonden aan het ventrale vagale systeem.
In deze toestand kun je je rustig en meer aanwezig voelen.
Je kunt helder nadenken, contact maken, luisteren, praten, lachen
en jezelf laten zien zonder voortdurend bezig te hoeven zijn met wat een ander misschien
denkt, voelt of gaat doen. Er is ruimte om werkelijk contact te maken.
Ook in je lichaam ontstaat meer ruimte.
Processen zoals herstel en spijsvertering kunnen makkelijker hun werk doen wanneer je systeem niet voortdurend het gevoel heeft dat het zich moet verdedigen.

Wanneer je zenuwstelsel ergens gevaar in herkent, kan er iets heel anders gebeuren.
Het sympathische zenuwstelsel wordt actiever.
Je lichaam maakt zich klaar om in actie te komen.
Je hartslag gaat omhoog, je ademhaling versnelt, je spieren spannen zich aan
en er komt energie beschikbaar om snel te kunnen reageren.
Dat kennen we als de vecht- of vluchtreactie.
Misschien merk je dat je sneller boos wordt.
Dat je stem harder wordt of dat je de controle probeert te houden.
Misschien word je juist onrustig en wil je maar één ding: weg uit de situatie.
En ook dat gebeurt vaak voordat je daar bewust over hebt nagedacht.
Als er werkelijk gevaar is, is dat natuurlijk ontzettend nuttig. Wanneer je jezelf moet beschermen,
heb je weinig aan een lichaam dat eerst rustig alle voors en tegens gaat afwegen.
Maar het wordt lastiger wanneer datzelfde alarmsysteem ook afgaat
in situaties waarin er op dat moment geen werkelijk gevaar meer is.

Wanneer vroeger zich ongemerkt met vandaag bemoeit

Ons zenuwstelsel reageert helaas niet alleen op wat er nu gebeurt.
Alles wat we in ons leven hebben meegemaakt,
kan invloed hebben op wat ons lichaam in de loop van de tijd heeft leren herkennen als veilig of onveilig.
Wanneer je langere tijd hebt geleefd met spanning, onvoorspelbaarheid of onveiligheid,
kan je lichaam bijvoorbeeld geleerd hebben dat het verstandig is om voortdurend goed op te letten.

Dat zie je regelmatig bij volwassenen die als kind zijn opgegroeid in een onveilige thuissituatie.
Misschien was er een ouder die vaak schreeuwde.
Misschien werd er regelmatig gedreigd met straf.
Misschien wist je nooit precies in welke stemming iemand thuis zou zijn.
De ene dag gebeurde er niets en de volgende dag kon een kleine opmerking ineens grote gevolgen hebben.
Voor een kind kan het dan heel belangrijk worden om goed op te letten.
Hoe kijkt hij vandaag?
Hoe klinkt haar stem?
Kan ik iets zeggen of kan ik beter stil zijn?
Moet ik me aanpassen?
Moet ik juist in opstand komen?
Wat moet ik doen om te voorkomen dat het misgaat?
Een kind bedenkt dat meestal niet bewust. Het lichaam leert het vanzelf.
En als het dan toch misgaat, kan dat opletten steeds een beetje sterker worden.
Want blijkbaar was wat je tot dan toe deed om de situatie veilig te houden
of een escalatie te voorkomen niet genoeg. Je gaat nog beter kijken,
nog eerder aanvoelen en nog meer proberen vooruit te denken,
in de hoop dat je de volgende keer wel op tijd kunt bijsturen.

En wanneer die situatie later voorbij is, betekent dat helaas niet automatisch dat het zenuwstelsel
meteen begrijpt dat het voortaan anders mag. Soms blijft een systeem jarenlang, of zelfs tientallen jaren, reageren vanuit wat het ooit heeft geleerd.
Wat vroeger nodig was om jezelf te beschermen, kan later een automatisch patroon worden.
Misschien raak je daardoor sterk van slag door een opmerking die een ander vrij onschuldig bedoeld. Misschien schrik je heftig wanneer iemand boos klinkt. Misschien vind je conflicten ondraaglijk.
Of merk je dat je voortdurend rekening houdt met anderen
en eigenlijk niet goed meer weet wat jij zelf wilt.
Misschien ben je jezelf ooit gaan aanpassen omdat dat veiliger voelde.
En misschien doet je lichaam dat nog steeds.

Als vechten of vluchten niet meer lukt

Er zijn ook momenten waarop een situatie voor het zenuwstelsel zo overweldigend voelt dat vechten of vluchten geen mogelijkheid meer lijkt.
Binnen de polyvagaaltheorie wordt dan gesproken over een meer dorsaal vagale reactie.
In plaats van extra energie vrij te maken, kan het lichaam juist vertragen.
Je kunt je zwaar voelen. Uitgeput. Afwezig.
Sommige mensen beschrijven het alsof ze er niet helemaal meer bij zijn.
Misschien trek je je terug of lukt het nauwelijks om nog ergens initiatief voor te nemen.
Wanneer je je gedeeltelijk los lijkt te maken van wat je voelt of wat er om je heen gebeurt,
kan er sprake zijn van dissociatie. Ook zo’n reactie heeft uiteindelijk een beschermende functie.
Wanneer iets te veel is en je niet kunt vechten of vluchten,
zoekt het lichaam een andere manier om ermee om te gaan.

Kan je zenuwstelsel ook weer iets anders leren?

Gelukkig betekent dit niet dat je voor altijd vastzit aan dezelfde reacties.
Ons zenuwstelsel is geen onveranderlijk systeem. Het kan blijven leren en zich blijven aanpassen.
Veiligheid kan bijvoorbeeld ervaren worden in contact met andere mensen.
Wanneer je voor langere tijd ervaart dat iemand rustig blijft,
werkelijk aanwezig is en jouw systeem niet het gevoel geeft dat het op zijn hoede hoeft te zijn.
Dan kan dat helpen om zelf ook gemakkelijker terug te schakelen.
Dit wordt coregulatie genoemd.

Maar soms is er wat extra ondersteuning nodig.

Vanaf oktober 2026 ga ik werken met een techniek waarbij de Nervus Vagus
en de regulatie van het zenuwstelsel extra aandacht krijgen.
De nervus vagus speelt een belangrijke rol binnen het parasympathische zenuwstelsel:
het deel van ons zenuwstelsel dat onder andere betrokken is bij rust,
herstel en het weer kunnen terugschakelen na spanning.

Wil je meer weten over wat de Nervus Vagus precies doet
en waarom deze zenuw zo belangrijk is binnen de communicatie tussen je lichaam en je hersenen?
Dan kun je mijn blog over de Nervus Vagus lezen.
Deze open je via de knop hieronder.

Wil je graag onderzoeken waarom jouw systeem nog zo vaak ‘aan’ blijft staan
en wat jouw lichaam kan helpen om terug te schakelen?
Dan bied ik je tijdelijk een traject aan van drie behandelingen voor €140.

Tijdens deze behandelingen kijken we samen naar wat jouw lichaam nodig heeft
en welke factoren een rol spelen bij de spanning die je blijft vasthouden.
Niet met het doel om je lichaam te dwingen te ontspannen,
maar om te onderzoeken wat er nodig is om stap voor stap weer
wat meer ruimte te laten ontstaan voor rust, herstel en een gevoel van veiligheid.

Wil je weten of dit traject bij jou past of wil je een afspraak maken?
Neem dan gerust contact met me op.