Nervus Vagus

Soms wil je lichaam niet tot rust komen, wat je ook probeert. Je gaat rustig zitten, haalt diep adem en denkt: nu is het klaar, nu ga ik ontspannen. Maar je lichaam lijkt daar dan heel anders over te denken. Je ademhaling blijft hoog en oppervlakkig, je buik voelt vreemd of je merkt dat je schouders maar niet willen ontspannen. Een zenuw die een belangrijke rol speelt bij het terugschakelen naar rust en herstel is de Nervus Vagus.

De naam Nervus Vagus betekent letterlijk de ‘zwervende zenuw’. En wanneer je ziet welke weg deze zenuw door ons lichaam aflegt, is dat eigenlijk een heel passende naam. De Nervus Vagus is de tiende hersenzenuw en begint in de hersenstam. Van daaruit loopt hij via de hals naar beneden, door de borstkas en verder richting de buik. Onderweg heeft hij verbindingen met onder andere structuren in de keel, het hart, de longen, de slokdarm en een groot deel van het spijsverteringsstelsel. Daarmee vormt hij een bijzondere verbinding tussen de hersenen en allerlei processen die in ons lichaam plaatsvinden.

Misschien zou je verwachten dat de hersenen vooral opdrachten via deze zenuw naar het lichaam sturen, maar het tegenovergestelde is waar. Het grootste deel van de vezels van de Nervus Vagus is sensorisch. Dat betekent dat er ontzettend veel informatie vanuit het lichaam richting de hersenen wordt gestuurd. Je lichaam vertelt je hersenen dus voortdurend wat er gebeurt. Al die informatie komt samen in de hersenstam, waar deze wordt verwerkt en waar vervolgens weer reacties op kunnen volgen. Eigenlijk kun je de Nervus Vagus daardoor zien als een belangrijke boodschapper tussen je binnenwereld en je brein.

De Nervus Vagus is daarnaast een belangrijk onderdeel van het parasympathische zenuwstelsel. Dit deel van het autonome zenuwstelsel speelt een grote rol bij rust, herstel en de spijsvertering. Zo heeft vagale activiteit invloed op het hart en helpt het mee om de hartslag te vertragen. Wanneer je beweegt, schrikt of inspanning levert, verandert het ritme ook. Wanneer je daarna weer tot rust komt, verandert het opnieuw. Die voortdurende aanpassing is belangrijk. Dat zie je ook terug in de hartslagvariabiliteit, vaak afgekort als HRV. Daarmee wordt gekeken naar de kleine verschillen in tijd tussen opeenvolgende hartslagen. Een gezond hart klopt namelijk niet als een metronoom. De afstand tussen de ene en de volgende hartslag wisselt steeds een klein beetje. Die variatie wordt onder andere beïnvloed door de ademhaling en de activiteit van het autonome zenuwstelsel. HRV kan daarom iets laten zien over de manier waarop het lichaam zich aanpast aan belasting en herstel.

Maar de Nervus Vagus doet veel meer dan alleen invloed uitoefenen op het hart. Ook de longen en het spijsverteringsstelsel staan via deze zenuw in verbinding met de hersenstam. Vagale activiteit is betrokken bij onder andere de beweging van het spijsverteringskanaal en de aansturing van verschillende spijsverteringsprocessen. Dat maakt ook begrijpelijk waarom stress zich soms zo duidelijk in je buik kan laten voelen. Wat er in ons hoofd gebeurt en wat er in onze buik gebeurt, staat veel minder los van elkaar dan we soms denken. De communicatie tussen de hersenen en het spijsverteringsstelsel wordt vaak de darm-hersenas genoemd. De Nervus Vagus vormt één van de belangrijke wegen waarlangs informatie binnen dat netwerk wordt doorgegeven. Signalen vanuit het spijsverteringsstelsel kunnen via vagale zenuwvezels richting de hersenstam worden gestuurd, terwijl signalen vanuit het centrale zenuwstelsel op hun beurt weer invloed kunnen hebben op processen in het spijsverteringsstelsel. Het is dus echt een gesprek dat twee kanten op gaat.

Ook het immuunsysteem staat niet los van dit verhaal. Het zenuwstelsel en het immuunsysteem communiceren met elkaar en de Nervus Vagus speelt daarin een rol. Eén van de mechanismen die daarbij veel wordt onderzocht, is de Cholinerge Ontstekingsremmende Route. Hierbij speelt Acetylcholine, een belangrijke neurotransmitter van het parasympathische zenuwstelsel, een rol in de communicatie met het immuunsysteem. Onderzoek laat zien dat er verbindingen bestaan tussen vagale signalering en de regulatie van ontstekingsprocessen. Hoe sterk we die processen bij mensen therapeutisch kunnen beïnvloeden door de Nervus Vagus te stimuleren, wordt nog volop onderzocht.

Ook onze ademhaling speelt een mooie rol. Wanneer je gespannen bent, merk je vaak dat je hoger en oppervlakkiger gaat ademen. Soms houd je ongemerkt je adem even vast. Wanneer je tot rust komt, wordt je ademhaling meestal vanzelf rustiger en dieper. Vooral een rustige, ritmische ademhaling waarbij het middenrif goed kan bewegen, past bij een toestand waarin het lichaam minder hoeft te vechten of vluchten en meer ruimte krijgt om terug te schakelen.

Als je kijkt naar waar de Nervus Vagus in het lichaam loopt en met welke gebieden hij in verbinding staat, valt eigenlijk iets bijzonders op. Veel van die gebieden reageren ook duidelijk op spanning. Denk maar aan een brok in je keel, een oppervlakkige ademhaling, een hart dat sneller gaat kloppen of een buik die ineens van streek raakt. Misschien verlies je je eetlust wanneer je gespannen bent, krijg je buikpijn of merk je dat je spijsvertering anders reageert dan normaal. Dat laat mooi zien hoe sterk ons zenuwstelsel verbonden is met wat we lichamelijk voelen. Spanning zit dus niet alleen in je hoofd. Je hele lichaam kan erop reageren en de Nervus Vagus vormt één van de belangrijke verbindingen waarlangs informatie tussen je lichaam en je hersenen wordt doorgegeven.

Maar hoe kan het dan dat de Nervus Vagus soms minder goed lijkt mee te helpen bij het terugschakelen naar een rusttoestand? Daar kunnen verschillende factoren een rol in spelen. Eén daarvan is langdurige of heftige stress. Wanneer iemand veel heeft meegemaakt of langere tijd in een situatie heeft gezeten waarin het lichaam alert moest blijven, kan het autonome zenuwstelsel zich daarop aanpassen. Het lichaam leert als het ware dat het verstandig is om waakzaam te blijven. Zolang er daadwerkelijk gevaar is, kan dat heel helpend zijn. Het wordt pas lastiger wanneer het gevaar allang voorbij is, maar het lichaam nog steeds reageert alsof er nog steeds gevaar is.

Onderzoek naar trauma en traumagerelateerde klachten laat zien dat er veranderingen kunnen optreden in de regulatie van het autonome zenuwstelsel. Daarbij wordt onder andere een lagere hartslagvariabiliteit gezien die samenhangt met vagale activiteit. Dat betekent niet dat de Nervus Vagus simpelweg ‘kapot’ is. Het lijkt er meer op dat de balans tussen activeren en weer tot rust komen verstoord kan raken. Het lichaam is als het ware heel goed geworden in opletten, reageren en zichzelf beschermen, maar heeft meer moeite gekregen om daarna ook weer volledig terug te schakelen.

Ook heftige ervaringen in de jeugd kunnen hierin een rol spelen. Wanneer een kind langere tijd te maken heeft met spanning, angst, onvoorspelbaarheid of andere belastende gebeurtenissen, ontwikkelt het zenuwstelsel zich terwijl het zich voortdurend aan die omstandigheden moet aanpassen. Niet iedereen reageert daar hetzelfde op, maar bij een deel van de mensen kunnen zulke ervaringen nog lange tijd terug te zien zijn in de manier waarop het lichaam met stress omgaat.

Vanaf oktober 2026 ga ik werken met een traject waarin de Nervus Vagus en de regulatie van het zenuwstelsel extra aandacht krijgen. Wil jij dit graag ervaren? Dan bied ik je tijdelijk een traject aan van 3 behandelingen voor €140 aan. Samen onderzoeken we waarom jouw systeem nog zo vaak ‘aan’ blijft staan en wat we daarin kunnen ondersteunen, zodat er weer meer ruimte kan ontstaan voor rust, herstel en een gevoel van veiligheid in je lichaam. Wil je weten of dit traject bij jou past of wil je een afspraak maken? Neem dan gerust contact met me op via het formulier met de knop hieronder.